Πρακτικά Διεθνούς Συνεδρίου Οικονομικής και Κοινωνικής Ιστορίας - Ρέθυμνο, 10-13.12.2008

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ, ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ, ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΙΑ, ΑΘΗΝΑ 2012

Tα πρακτικά είναι διαθέσιμα (σε μορφή αρχείου .pdf) στη σελίδα Το Συνέδριο 2008

Τα πρακτικά δεν φέρουν ακόμη ISBN.

Τρίτομο συλλογικό έργο με την επιστημονική επιμέλεια του Θανάση Καλαφάτη και του Ευάγγελου Πρόντζα.  Σύμβουλος έκδοσης είναι ο Σπύρος Ι. Ασδραχάς, ενώ συγγραφείς των κεφαλαίων είναι οι: Αναστάσιος Γιαννίτσης, Σάκης Γκέκας, Ζαχαρίας Δεμαθάς, Χρήστος Δεσύλλας, Μαργαρίτα Δρίτσα, Παναγιώτης Ιωακειμίδης, Βασίλης Καρδάσης, Σοφία Λαζαρέτου, Γιώργος Μητροφάνης, Θεοφάνης Πάκος, Κωνσταντίνος Παπαγεωργίου, Παναγιώτης Πετράκης, Φίλιππος Σαχινίδης, Μαρία Συναρέλλη, Στάθης Τσοτσορός, Τζελίνα Χαρλαύτη. Η επιβλητική αυτή έκδοση έρχεται σε συνέχεια της συλλογικής δίτομης Ελληνικής οικονομικής ιστορίας, ΙΕ-ΙΘ΄αιώνας (επιμ. Σπ. Ασδραχάς, ΠΙΟΠ, Αθήνα 2003).

Πέντε διακεκριμένοι μελετητές αφιέρωσαν δέκα χρόνια σ' αυτό το συλλογικό εγχείρημα, που ξεπερνάει τις χίλιες σελίδες, με έναν φιλόδοξο στόχο: να παρουσιάσουν σφαιρικά όσο και διεξοδικά την κοινωνική και οικονομική ιστορία των οθωμανικών περιοχών, από τις απαρχές της αυτοκρατορίας, γύρω στο 1300, μέχρι τις παραμονές της κατάρρευσής της κατά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.   
Μετά τον πρώτο τόμο που, γραμμένος από τον Χαλίλ Ιναλτζίκ, κάλυπτε τους τρεις πρώτους αιώνες, ο δεύτερος αυτός τόμος, γραμμένος από τη Σουράγια Φαρόκι, τον Μπρους ΜακΓκόουαν, τον Ντόναλντ Κουάτερτ και τον Σεβκέτ Παμούκ, παρακολουθεί τη συνέχεια μέχρι το 1914. Κάθε τόμος διερευνά τις εξελίξεις στη δημογραφία, το εμπόριο, τις μεταφορές, τη βιοτεχνία, τη γαιοκτησία και την οικονομία, αναδεικνύοντας τις δομές και τις αλλαγές, τις κρίσεις και τις μεταρρυθμίσεις, που καθόρισαν την πορεία της αυτοκρατορίας. Τα εκτενή συνοδευτικά υλικά (χάρτες, πίνακες, κατάλογοι, χρονολόγια, γλωσσάρια, βιβλιογραφίες και ευρετήρια) συμβάλλουν στην ολοκλήρωση της εικόνας και υποδεικνύουν κατευθύνσεις περαιτέρω μελέτης. Χάρη στο εύρος και την πληρότητα των αναλύσεών του, το βιβλίο αυτό είναι απαραίτητο για κάθε ερευνητή του οθωμανικού παρελθόντος, αλλά και πολύτιμο για όποιον ενδιαφέρεται να κατανοήσει τις σύγχρονες εξελίξεις στη Μέση Ανατολή και στα Βαλκάνια.

Τα μοναστήρια, ένας κατεξοχήν θεσμός του μεσαίωνα που παρέμεινε στους νεώτερους χρόνους, επιβιώνοντας μέχρι σήμερα, αποτελούν ένα σημαντικό πεδίο έρευνας για την κοινωνική ιστορία: έχοντας διαφυλάξει σε πολλές περιπτώσεις σπουδαία αρχεία και υλικά κατάλοιπα, τα μοναστήρια μπορούν να μελετηθούν τόσο ως θεσμοί ή κτίρια καθεαυτά, όσο και σε ό,τι αφορά το οικονομικό υπόβαθρο της λειτουργίας τους καθώς και τις σχέσεις τους με την εκάστοτε πολιτική εξουσία. Στον παρόντα συλλογικό τόμο, ο ιστοριογραφικός στόχος είναι να αναδειχθεί η οικονομική και πολιτική φυσιογνωμία των μοναστηριακών θεσμών, σε μια συγκριτική προσέγγισή τους από τους μεσαιωνικούς στους νεώτερους χρόνους, σε ένα γεωγραφικό εύρος που εκτείνεται από τη μεσαιωνική Δύση στο Βυζάντιο, τη λατινική Ανατολή και την οθωμανική αυτοκρατορία των πρώιμων νεώτερων χρόνων, ως το σύγχρονο ελληνικό κράτος στα Βαλκάνια. Ο τόμος συγκεντρώνει τις εισηγήσεις στην επιστημονική συνάντηση που διοργάνωσε το Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Κρήτης μεταξύ 17-19 Δεκεμβρίου 2009 στο Ρέθυμνο.

Περιεχόμενα

Ελένη Σακελλαρίου, Τα μοναστήρια στη μεσαιωνική Δύση: η σχέση τους με την πολιτική και την οικονομία (8ος-11ος αι.)

Αγλαΐα Κάσδαγλη, Nihil sub sole novum – ουδέν καινόν υπό τον ήλιον. Σκέψεις περί την ιστοριογραφία με αφορμή τους Κιστερκιανούς μοναχούς κατά τον κεντρικό Μεσαίωνα

Κωστής Σμυρλής, Τα μοναστήρια στο ύστερο Βυζάντιο: οικονομικός ρόλος και σχέσεις με το κράτος (13ος-15ος αι.)

Μαρίνα Κουμανούδη, Όψεις του δυτικού μοναχισμού στην ελληνολατινική Ανατολή κατά το Μεσαίωνα

Όλγα Γκράτζιου, Όσοι πιστοί προσέλθετε… Προσκυνήματα για αμφότερα τα δόγματα σε μοναστήρια της Κρήτης κατά τη βενετική περίοδο

Νίκος Καραπιδάκης, Από την ευλάβεια στην οικονομική διαχείριση: ναοί, μονές και ευαγή ιδρύματα στην Κέρκυρα (16ος-18ος αι.)

Ελισάβετ Ζαχαριάδου, Η ασφάλεια των ναυτιλλομένων στο Αιγαίο και τα μοναστήρια

Φωκίων Κοτζαγεώργης, Τα μοναστήρια ως οθωμανικές τοπικές ελίτ

Δημήτρης Δημητρόπουλος, Χριστιανικές μονές και περιφερειακές οθωμανικές αρχές: όψεις των τοπικών σχέσεων προστασίας

Σοφία Λαΐου, Σχέσεις μοναχών και χριστιανών λαϊκών κατά την οθωμανική περίοδο

Ιωάννης Χ. Αλεξανδρόπουλος, Χριστιανικές προσηλώσεις και ισλαμικά αφιερώματα: οι γκρίζες ζώνες της ορθόδοξης μοναστηριακής γαιοκτησίας

Ηλίας Κολοβός, Ορθόδοξα μοναστήρια και δερβίσικοι τεκέδες: προς μια συγκριτική προσέγγιση του οικονομικού και πολιτικού τους ρόλου στην οθωμανική κοινωνία

Τάσος Αναστασιάδης, (Αν)ίερη γη: ηθική και πολιτική οικονομία των ορθόδοξων μοναστηριών στο σύγχρονο ελληνικό κράτος

Το βιβλίο αποτελεί έκδοση στα ελληνικά του βιβλίου της Χιονίδου Famine and death in occupied Greece, 1941-1944, Cambridge University Ρress, 2006. Μέσα από την οπτική της ιστορικής δημογραφίας και χρησιμοποιώντας μια διεπιστημονική μεθοδολογία, η Βιολέττα Χιονίδου εξετάζει το ζήτημα της πείνας στην Κατοχή, σε μια μελέτη που βρίσκεται σε διάλογο με τη διεθνή βιβλιογραφία.  Με τα νέα στοιχεία που παραθέτει η μελέτη, αναδιαμορφώνεται η εικόνα για τον επισιτισμό στη διάρκεια της Κατοχής, επισημαίνονται οι κοινωνικές και γεωγραφικές διαφοροποιήσεις της επισιτιστικής κρίσης, ενώ ιδιαίτερη έμφαση δίδεται στην πολιτική χρήση της πείνας από τις πολιτικές δυνάμεις και τις δυνάμεις κατοχής.
Παρουσίαση: Ζιζή Σαλίμπα, "Η άλλη όψη του λιμού", Αυγή 30.10.2011 http://www.avgi.gr/ArticleActionshow.action?articleID=647600

Ο «Ισχνός Καπιταλισμός» αποτελεί συλλογή επιστημονικών μελετών που αφορούν στην ανάπτυξη του καπιταλισμού στην Οθωμανική Αυτοκρατορία. Επίκεντρο του ενδιαφέροντος είναι η περιοχή της Δυτικής Μακεδονίας και κυρίως η πόλη της Νάουσας που έπαιξε καθοριστικό ρόλο στην καπιταλιστική ανάπτυξη. Ο βιομηχανικός καπιταλισμός δεν εμφανίστηκε αρχικά, ούτε κατ’ εξοχήν, εκεί που θα περίμενε κανείς, δηλαδή στην Θεσσαλονίκη. Απεναντίας, η μακεδονική επαρχία, και η συγκεκριμένα η περιοχή του Βερμίου, αποτέλεσε την πλέον δυναμική εστία βιομηχανικής ανάπτυξης κατά την ύστερη Οθωμανική Αυτοκρατορία.

Στο βιβλίο περιλαμβάνονται τέσσερις μελέτες:

- Βιομηχανική ανάπτυξη και κοινωνικός μετασχηματισμός στην Οθωμανική Αυτοκρατορία (Κώτσας Λαπαβίτσας)

- Η ύπαιθρος της Μακεδονίας από την οθωμανική στην ελληνική εξουσία (1900-1920) (Σωκράτης Δ. Πετμεζάς)

- Η οθωμανική βιοτεχνία, 1812-1914 (Ντόναλντ Κουάτερτ)

- Οθωμανική αποβιομηχάνιση, 1800-1913: Μια αποτίμηση της έκτασης, των επιπτώσεων και των αντιδράσεων (Σεβκέτ Παμούκ, Τζέφρεϋ Γουίλιαμσον)

Οι μελέτες αντιπροσωπεύουν σύγχρονες τάσεις στην οικονομική ιστοριογραφία της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.

Τα κείμενα του τόμου συγκροτούν μια ενότητα που εξυπηρετούν τον ίδιο ερευνητικό σκοπό: την ανάλυση του τρόπου με τον οποίο οι Έλληνες οικονομολόγοι του 19^ου και του 20^ου αιώνα ανέλυσαν ζητήματα οικονομικής πολιτικής της εποχής τους διατυπώνοντας εναλλακτικές προτάσεις για την άρση αδιεξόδων και την χάραξη νέων δρόμων για την ελληνική οικονομία και κοινωνία.

Κριτική: Μιχάλης Ζουμπουλάκης, «Η ξένη βοήθεια, ιστορικά, παράγων εκσυγχρονισμού», The Athens Review of Books, τχ. 11, Οκτώβριος 2010.

Ο τόμος, στον οποίο περιλαμβάνονται δοκίμια που έχουν γραφεί και δημοσιευτεί την περίοδο 1980-1996, συμβάλλει στη συζήτηση για τα βαθύτερα και μακροχρόνια αίτια της σημερινής οικονομικής κρίσης με κεντρικό άξονα τον αναπτυξιακό ρόλο του κράτους. Τα δοκίμια αναφέρονται στον 19^ο αιώνα, την  κατοχική και εμφυλιακή περίοδο, την πρώτη μεταπολιτευτική εποχή. Όπως δηλώνεται και στο οπισθόφυλλο του τόμου, οι περίοδοι αυτές «ήσαν περίοδοι μεγάλων κρίσεων και σε όλες απαιτήθηκε η αποφασιστική παρέμβαση του κράτους. Η ιστορία φυσικά δεν επαναλαμβάνεται και δεν επιτρέπει μοιρολατρίες. Ούτε είναι δυνατό να εξομοιώνουμε τη σημερινή με άλλες κρίσεις του παρελθόντος. Η επίδραση όμως μακροχρόνιων παραγόντων και νοοτροπιών φαίνεται να επιφέρει περιοδικά στο προσκήνιο όλα τα ανεκπλήρωτα αιτήματα, όλα τα ανοικτά ζητήματα που μας έρχονται από το παρελθόν. Τα δημόσια αγαθά αποτελούν κεντρική συνθήκη στην ικανότητα των ιδιωτών να παράγουν, να εξάγουν, να επεκτείνουν την απασχόληση και να κερδίζουν. Χωρίς συλλογική δράση δεν υπάρχει ούτε ανάπτυξη ούτε ευημερία. Η ανάπτυξη, με όλη την ιστορική ποικιλία που περιλαμβάνει ο όρος, ποτέ δεν ήταν απλό θέμα "ιδιωτικής πρωτοβουλίας". Η ελληνική ιστορία χαρακτηρίζεται από λίγα και διακριτά αναπτυξιακά επεισόδια. Ποιες ήταν οι προϋποθέσεις γι' αυτά και πώς μπορούν να εκπληρωθούν; Τα δοκίμια του τόμου διαγράφουν απαντήσεις και προτάγματα σε αυτό το ερώτημα»

Γράφουν οι: Β. Fine, J. Toporowski, R. Wolff, Δ. Β. Παπαδημητρίου, Β. Δρουκόπουλος, Γ. Μαραγκός, Δ. Μυλωνάκης, Μ. Γ. Δρεττάκης, Γ. Στασινόπουλος, Γ. Αργείτης, Γ. Σταθάκης, Θ. Μανιάτης, Α. Βλάχου, Γ. Λαμπρινίδης, Γ. Οικονομάκης, Μ. Μαρκάκη, Α. Αναστασιάδης, Γ. Παπαλεξίου, Θ. Μαριόλης, Κ. Παπούλης, Ε. Νικολαίδης, Γ. Λιοδάκης, Κ. Βαίτσος, Ε. Τσακαλώτος, Β. Πεσματζόγλου, Γ. Μηλιός, Δ. Σωτηρόπουλος, Σ. Δ. Μαυρουδέας.

Οι συγγραφείς του τόμου αντιπαρατίθενται κριτικά στην ορθόδοξη σχολή σκέψης, την οποία θεωρούν υπεύθυνη για την αδυναμία πρόβλεψης και ερμηνείας της παρούσας διεθνούς χρηματοπιστωτικής κρίσης. Αναλύουν τις διεθνείς διαστάσεις της κρίσης, τις αιτίες της δημοσιονομικής κρίσης της ελληνικής οικονομίας, τα προβλήματα του ισοζυγίου των τρεχουσών συναλλαγών, τη διεθνή ανταγωνιστικότητα και την κλαδική διάρθρωση της ελληνικής οικονομίας, καθώς και τη σχέση της κρίσης της ελληνικής οικονομίας με ΟΝΕ και την είσοδο της χώρας στη ζώνη του Ευρώ. Θεωρούν ότι οι εφαρμοσμένες νεοφιλελεύθερες πολιτικές, που ήταν εν μέρει υπεύθυνες για τη δημιουργία της, αδυνατούν να μας οδηγήσουν στην έξοδο από αυτήν. Προτείνουν ερμηνείες της κρίσης και πολιτικές εξόδου από αυτήν που προέρχονται από εναλλακτικές σχολές σκέψης.