Στη διδακτορική διατριβή με τον παραπάνω τίτλο εκτίθενται πτυχές της κοινωνικής και οικονομικής ιστορίας της Θεσσαλονίκης στο διάστημα της γερμανικής κατοχής με στόχο να γίνουν κατανοητές οι κοινωνικές και πολιτικές διεργασίες της περιόδου στην πόλη και οι συνέπειές τους. Η μελέτη στηρίζεται σε γραπτές πηγές, μετρήσιμα στοιχεία αλλά και σε προφορικές μαρτυριίες.

Ο πόλεμος βρήκε την πόλη με υψηλό ποσοστό ανέργων, με το συνδικαλιστικό και δημοσιοϋπαλληλικό κίνημα αποδιοργανωμένα λόγω των σκληρών αντικομμουνιστικών μέτρων του καθεστώτος Μεταξά. Την βρήκε με το Κ.Κ.Ε. στην παρανομία αλλά τα αντικομμουνιστικά μέτρα να διευρύνουν το λαϊκό του έρεισμα, με την Ισραηλιτική  Κοινότητα  της πόλης να απολαμβάνει φιλικής πολιτικής από το καθεστώς Μεταξά για λόγους ευρύτερων ισορροπιών στη Μακεδονία, χωρίς όμως η πολιτική αυτή να αμβλύνει πραγματικά τις αντιθέσεις Ελλήνων και Εβραίων, ενώ τα μέλη της αντισημιτικής Ε.Ε.Ε. που διαλύθηκε, να έχουν καταφύγει στην Ε.Ο.Ν. Τα υπάρχοντα κοινωνικά προβλήματα επιδεινώθηκαν και νέα δημιουργήθηκαν. Στη Θεσσαλονίκη σε αντίθεση με την Αθήνα και τα νησιά, η πείνα δεν συνδέθηκε με εκατόμβες θυμάτων, παρά τον υψηλό αριθμό απόρων και προσφύγων από Αν. Μακεδονία και Θράκη. Αυτή αντιμετωπίστηκε με διαδρομές στις κοντινές παραγωγικές ζώνες, με τα συσσίτια, τους συνεταιρισμούς, την εργασία σε γερμανικά έργα και υπηρεσίες, αλλά και με τη μαύρη αγορά, που ήταν στο κέντρο της κατοχικής οικονομίας. Ο χώρος του επισιτισμού ανέδειξε νέες συλλογικές μορφές διεκδίκησης (συνεταιρισμοί, Ε.Ε.Α.Μ., Ε.Α.Μ. και οι οργανώσεις πόλης,), έγινε πεδίο σύγκλισης (οργανώσεις πόλης Ε.Α.Μ. και Εκκλησία - κατηχητικά), αντιθέσεων της κοινωνίας (παραδοσιακοί φορείς αρωγής – νέοι φορείς, Έλληνες Εβραίοι - Έλληνες), ατασθαλιών (κρατικές αρχές, Γερμανοί και συνεργάτες), άσκησης προπαγάνδας και ελέγχου εκ μέρους των ελληνικών και γερμανικών αρχών προς τον πληθυσμό.

Την ίδια στιγμή που το υψηλό ποσοστό ανέργων και απόρων της πόλης αλλά και οι μισθωτοί αναζητούσαν λύσεις επιβίωσης, οι βιομηχανίες ειδών διατροφής και ένδυσης, φαρμάκων και χημικών λειτουργούσαν υπό ανεκτές συνθήκες ως επιταγμένες από τους Γερμανούς και υπό ευνοϊκές συνθήκες ως βασικοί εκτελεστές των παραγγελιών τους. Ωστόσο περισσότερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι ιδρύσεις ή επεκτάσεις μικρών βιομηχανικών ή βιοτεχνικών επιχειρήσεων, που συνεχίστηκαν σε όλο το κατοχικό διάστημα. Από την άλλη οι έμποροι έβρισκαν αντίστοιχους τρόπους να κερδοσκοπήσουν μέσα από τη νέα κατάσταση. Εδώ διακρίνεται η ανάδυση κάποιων επιχειρηματιών που αξιοποίησαν τις κατοχικές συνθήκες για να σταθεροποιηθούν στον επιχειρηματικό χώρο και να παραμείνουν σε αυτόν και μεταπολεμικά.

Η ιδιαιτερότητα της Θεσσαλονίκης ως προς την κερδοσκοπία μέσα στην Κατοχή ήταν ότι μετά το 1942, με τον εκτοπισμό των Εβραίων, η εκμετάλλευση των εβραϊκών περιουσιών αποτέλεσε μία νέα πηγή πλουτισμού νομιμοποιημένη και επίσημη για τους Γερμανούς, τους συνεργάτες τους μικρότερους ή μεγαλύτερους, τη δοσιλογική κυβέρνηση. Στη μελέτη ανατρέπεται το κοινωνικό στερεότυπο των «πλούσιων Εβραίων», καθώς αποδεικνύεται ότι ήταν ένας πληθυσμός με πλήρη κοινωνική διαστρωμάτωση και με ένα εύρωστο οικονομικά κομμάτι μικρό αλλά ιδιαίτερα ισχυρό. Επιπλέον μια πρώτη προσέγγιση δείχνει ότι η κινητή περιουσία και ο  χρυσός αυτού του πληθυσμού δεν ήταν αρκετά για να καλύψουν το κόστος κατοχής με τη ρευστοποίησή τους, σύμφωνα με την άποψη που έχει διατυπωθεί στην ιστοριογραφία. Φαίνεται ότι η έρευνα πρέπει να στραφεί στην ακίνητη τους περιουσία και το πλαίσιο μέσα στο οποίο έγινε η διασπάθισή της, για να φανεί πώς εμπλέκονται γερμανικές και κρατικές αρχές, συνεργάτες τους και επιχειρηματικοί κύκλοι.

Οι οικονομικές ανισότητες που προκάλεσε ο πληθωρισμός σε συνδυασμό με άλλες τοπικές ιδιαιτερότητες (προηγούμενο εργατικό κίνημα, πρώιμη ένοπλη αντίσταση) έπαιξαν σημαντικό ρόλο στη μαζικότητα της εαμικής ή ευρύτερα αριστερής αντίστασης μέσα στην πόλη από τη μια αλλά και σε σημαντικότατες κοινωνικές συσπειρώσεις εναντίον της από το πλήθος των «νέων πλουσίων» και των επιχειρηματικών κύκλων, σε συνδυασμό με το αντικομμουνιστικό, αντιβουλγαρικό και αντισημιτικό ιδεολογικό παρελθόν της κοινωνίας της.

Η μνήμη της εποποιίας που διατηρήθηκε για την περίοδο της Κατοχής, μπορεί να οφείλεται στις επιλογές της μετέπειτα ιστοριογραφίας, της αυτοβιογραφίας και της λογοτεχνίας ή, σε τελική ανάλυση, στην επιλεκτική μνήμη των ανθρώπων. Ωστόσο η επική μορφή αυτής της μνήμης συνέβαλε στο να λησμονηθεί η σκληρή, συχνά όχι τόσο ηρωική αλλά πάντα ανθρώπινη καθημερινότητα, που δείχνει πώς συνθήκες στέρησης, φόβου, καταπίεσης και ολοκληρωτισμού μπορούν να μεταβάλουν τις αξίες μιας ολόκληρης κοινωνίας, να κλονίσουν τις ισορροπίες της, να ξεγυμνώσουν τις αδυναμίες και τα στερεότυπά της, να φανερώσουν τις ασφαλιστικές δικλείδες της.

Η εκπόνηση της διδακτορικής διατριβής πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο του «Προγράμματος Ενίσχυσης Ερευνητικού Δυναμικού (Π.Ε.Ν.Ε.Δ.) – 2003», η λειτουργία του οποίου ξεκίνησε τον Δεκέμβριο του 2005, με ανάδοχο το Ιόνιο Πανεπιστήμιο και υπό την επιστημονική επίβλεψη και ευθύνη της αναπληρώτριας καθηγήτριας του Τμήματος Ιστορίας του Ιονίου Πανεπιστημίου, Τζελίνας Χαρλαύτη. Το πρόγραμμα συγχρηματοδοτήθηκε κατά 75% από κονδύλια της Ευρωπαϊκής Ένωσης (Ευρωπαϊκό Ταμείο Περιφερειακής Ανάπτυξης), και κατά 25% από κονδύλια του Ελληνικού Δημοσίου (ενταγμένο στα πλαίσια του Μέτρου 8.3 – Δράση 8.3.1 του Επιχειρησιακού Προγράμματος «Ανταγωνιστικότητα», Γ΄ Κ.Π.Σ. 2000-2006), ενώ το χρηματοδοτούμενο έργο φέρει τον τίτλο, «Οι ελληνικοί ναυτότοποι: Ανάδειξη και διαχείριση της ναυτιλιακής κληρονομιάς του Ιονίου και του Αιγαίου».

Η διατριβή καταπιάνεται με τη μελέτη των συνθηκών ένταξης των, υπό βρετανική προστασία, Ηνωμένων Πολιτειών των Ιονίων Νήσων (1815-64) και των λιμανιών τους, στις οικονομικές και εμπορικές δομές του βόρειου Ατλαντικού και, ειδικότερα, στις οικονομικές και εμπορικές δομές της Μεσογείου, κατά την εποχή του 19^ου αιώνα. Παράλληλα, επιχειρείται η εξέταση των όρων συγκρότησης, λειτουργίας και ανάπτυξης της, υπό ιονική σημαία, ποντοπόρου, εμπορικής ναυτιλίας των υπηκόων του Ιονίου Κράτους, καθώς και η μελέτη της συμμετοχής της τελευταίας στον καταμερισμό εργασίας του μεσογειακού και, εν γένει, του ευρωπαϊκού, θαλάσσιου εμπορίου, κατά την περίοδο του 19^ου αιώνα. Κύρια αρχειακή πηγή έρευνας υπήρξε η Επίσημος Εφημερίς του Ηνωμένου Κράτους των Ιονίων Νήσων, που εκδιδόταν κατά την διάρκεια ύπαρξης της βρετανικής προστασίας στα Επτάνησα.

Στόχος της διατριβής είναι η ανάδειξη της θέσης και του ρόλου των επτανησιακών λιμανιών στις εμπορικές οδούς, τοπικές, υπέρ-τοπικές και διεθνείς, που διέσχιζαν τη Μεσόγειο, κατά την περίοδο ύπαρξης του Ιονίου Κράτους, καθώς, και η ανάδειξη των παραγόντων εκείνων, που επέτρεψαν σε μία περιφερειακή, εμπορική ναυτιλία ενός μικρού (από άποψη γεωγραφικής και πληθυσμιακής έκτασης) και υπό ξένη προστασία, κράτους, όπως είναι η υπό εξέταση περίπτωση του Ιονίου Κράτους, να λειτουργήσει με όρους αυτονομίας και να διεκδικήσει με αξιώσεις τη συμμετοχή της στο ανταγωνιστικό και απαιτητικό εμποροναυτιλιακό περιβάλλον της Μεσογείου. Πρόκειται για μία επιχειρηματική προσπάθεια των επτανησίων πλοιάρχων, πλοιοκτητών και εμπόρων, κυρίως, των Κεφαλλήνων, που συνέβαλε στο να μετεξελιχθεί η εμπορική τους ναυτιλία σε αξιόλογο περιφερειακό πάροχο μεταφορικών υπηρεσιών προς τρίτες χώρες, με εξειδίκευση στη μεταφορά χύδην φορτίων σιτηρών, αλλά και στο να αναδειχθεί το ίδιο το Ιόνιο Κράτος στην θέση ενός εκ των πλέον σημαντικών ναυτότοπων των μεσογειακών και, εν γένει, των ευρωπαϊκών θαλασσών, της εποχής των μέσων του 19^ου αιώνα.

Το περιεχόμενο της διατριβής καθορίστηκε από την αναγνώριση μιας μεγάλης έλλειψης και ταυτόχρονα ανάγκης μετά από πολύχρονη ενασχόληση με τον μηχανολογικό εξοπλισμό, τον εντοπισμό και την καταγραφή του σε προγράμματα σε όλη τη χώρα.

Η διατριβή εστιάζει στα μηχανήματα, τα οποία ως υλικά κατάλοιπα μιας παραγωγικής δραστηριότητας αποτελούν τα ίδια τεκμήρια οικονομικής, τεχνολογικής και κοινωνικής ιστορίας. Η διαπίστωση ότι τα μηχανήματα χάνονται με μεγαλύτερη ταχύτητα από τα βιομηχανικά κελύφη, καθιστά επιτακτική την ανάγκη καταγραφής και τεκμηρίωσης. Δεν υπάρχει μία επιστημονικά τεκμηριωμένη διαδικασία επιλογών για διάσωση του μνημείου «μηχανή». Η τεκμηρίωση αποτελεί βασική προϋπόθεση διάσωσης και επαναξιοδότησης των μηχανημάτων, τόσο ως προϊόντων εργασίας και τεχνολογικών εφαρμογών, όσο και ως εργαλείων νέας παραγωγής.

Βασικοί στόχοι της έρευνας υπήρξαν η συγκρότηση ολοκληρωμένης πρότασης για την τεκμηρίωση του ιστορικού μηχανολογικού εξοπλισμού με σκοπό την εφαρμογή του στο Βιομηχανικό Μουσείο Ερμούπολης που είναι και ο αποδέκτης των αποτελεσμάτων της παρούσας διατριβής, αλλά και σε γενικότερα στην έρευνα της βιομηχανικής κληρονομιάς και η ιστορία της ελληνικής μηχανουργίας της περιόδου 1920-1950 ως το ιστορικό υπόβαθρο και πηγή τεκμηρίωσης των μηχανημάτων ελληνικής κατασκευής. Επίσης, στόχος ήταν η ένταξη του Δελτίου Καταγραφής και Τεκμηρίωσης Μηχανημάτων στο πλαίσιο των τεκμηριωτικών συστημάτων σε βιομηχανικά μουσεία στην Ευρώπη και των διεθνών προδιαγραφών τεκμηρίωσης, αλλά και η παρουσίαση αντίστοιχων παραδειγμάτων σε ελληνικά μουσεία και φορείς.

Η έρευνα διεξάχθηκε στα ακόλουθα επίπεδα: Βιβλιογραφική έρευνα, αρχειακή έρευνα, μελέτη και αποδελτίωση το τεχνικού τύπου για το θέμα (1920-1950), επιτόπια έρευνα και εντοπισμός ενοτήτων εξοπλισμού, καταγραφή κατά περίπτωση.

Αρχικά τίθεται το θεωρητικό πλαίσιο της μελέτης μέσα από βιβλιογραφική επισκόπηση της φιλοσοφίας και της ιστορίας της τεχνολογίας, καθώς και της βιομηχανικής αρχαιολογίας.

Στο δεύτερο κεφάλαιο, χαρτογραφείται ο κλάδος της ελληνικής μηχανουργίας. Εδώ καταγράφονται τα μηχανουργεία σε όλη την Ελλάδα, την περίοδο 1920-1950, η οποία υπήρξε κομβικής σημασίας για τη «σύγχρονη» ελληνική βιομηχανία. Τέλος, παρουσιάζονται αναλυτικότερα ορισμένες μηχανοκατασκευαστικές μονάδες, στο κέντρο και την περιφέρεια, οι οποίες δίνουν μία αντιπροσωπευτική εικόνα του μηχανοκατασκευαστικού κλάδου κατά την εξεταζόμενη περίοδο.

Ακολουθεί η μελέτη και παρουσίαση διεθνών προτύπων διαχείρισης και τεκμηρίωσης μουσειακών αντικειμένων και συλλογών, η οποία αποτελεί την προϋπόθεση για την συγκρότηση των δεδομένων καταγραφής του μηχανήματος. Η παρουσίαση αυτή συμπληρώνεται από τα μέχρι σήμερα παραδείγματα καταγραφών σε μουσεία ή άλλους φορείς της βιομηχανικής κληρονομιάς στην Ελλάδα.

Στο τέταρτο κεφάλαιο, το μηχάνημα προσεγγίζεται ως μνημείο και τεκμήριο ιστορίας το ίδιο. Το Δελτίο Καταγραφής Μηχανημάτων και Εργαλείων που παρουσιάζεται αποκρυσταλλώνει μακρόχρονη εμπειρία στην καταγραφή και τεκμηρίωση εξοπλισμού και αναπτύχθηκε σε αυτή τη μορφή για να καλύψει τις ανάγκες τόσο της καταγραφής πεδίου, όσο και της μετέπειτα έρευνας. Το Δελτίο δοκιμάζεται σε παραδειγματικές εφαρμογές και χρησιμοποιείται ως αφετηρία για την ανασύνθεση της ιστορίας μηχανημάτων και παραγωγικών συνόλων. Επιπρόσθετα, παρουσιάζονται πηγές, αρχειακές και άλλες, για την τεκμηρίωση των ιστορικών μηχανημάτων στην Ελλάδα.

Η διατριβή διερευνά μέσα από μια κοινωνικοπολιτισμική θεωρητική σκοπιά, τον ταξικό και εθνοτικό μετασχηματισμό του ανώτερου εμπορικού στρώματος της Θεσσαλονίκης κατά την ύστερη οθωμανική και μεταοθωμανική περίοδο. Με αφετηρία την ίδρυση του οθωμανικού Εμπορικού Επιμελητηρίου το 1882 και απόληξη την κατάργησή του το 1919 και υιοθετώντας μια θεματική αφηγηματική στρατηγική αναλύει: τα χαρακτηριστικά των ιδιαίτερων εθνοτικών και ταξικών ταυτοτήτων των ελληνορθόδοξων, μουσουλμάνων, ντονμέ και εβραίων εμπόρων την ύστερη οθωμανική περίοδο· τις μορφές, τα όρια και τα νοήματα της συμβίωσης στο χώρο της αγοράς και τη διαμόρφωση μιας εβραϊκής ηγεμονίας· τις διεθνοτικές συγκρούσεις κατά τη Δεύτερη Συνταγματική Περίοδο· τις ανατροπές που επέφεραν οι Βαλκανικοί Πόλεμοι και τις πρώτες απόπειρες προσαρμογής των εμπόρων στη νέα πολιτική πραγματικότητα· τις επιπτώσεις του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου στην οικονομία της πόλης, στις επιχειρηματικές στρατηγικές, στις συμβολικές αναπαραστάσεις της κοινωνικής ιεραρχίας, στις κοινωνικές συσσωματώσεις και στις ταξικές και εθνοτικές σχέσεις· και τέλος, την αντικατάσταση της εβραϊκής από μια ελληνική ηγεμονία μέσα από την αναδιάρθρωση των θεσμών της αγοράς, την ανάδυση νέων μορφών τυπικής αστικής κοινωνικότητας και την ανασημασιοδότηση της αστικής ταυτότητας των εμπόρων της πόλης. Κεντρικό επιχείρημα της εργασίας είναι ότι ο εξελληνισμός της Θεσσαλονίκης υπήρξε μια διαδικασία που διαπλέχθηκε με το μετασχηματισμό των εθνοτικών και ταξικών ταυτοτήτων, ενέπλεξε ενεργά το ανώτερο επιχειρηματικό της στρώμα και αποκρυσταλλώθηκε όσον αφορά τα κύρια χαρακτηριστικά του ήδη πριν τη Μικρασιατική Καταστροφή, την έλευση των προσφύγων και την έναρξη των συστηματικών κρατικών πολιτικών της ενσωμάτωσης.